System Wspomagania Kooperacji
 
Artykuły
Linki do www
Projekt wirtualnego centrum współpracy przedsiębiorstw

Autor:
dr inż. Aleksander Moczała


1. Tendencje i uwarunkowania kooperacji
1.1. Eksternalizacja jako rodzaj strategii przedsiębiorstw

     Eksternalizacja - outsourcing - to sposób działania strategicznego, który oznacza przekazywanie na zewnątrz przedsiębiorstwa procesów i podprocesów produkcyjnych w tym wytwarzanie podzespołów montowanych przez poddostawców, procesy konserwacji i usuwanie awarii, magazynowanie, logistyka, ochrona obiektów, obsługa informatyczna, badania, szkolenia, prowadzenie usług dla klientów itp. Wszystkie czynności obsługi i takie, które można wykonać gdziekolwiek na świecie lepiej i taniej "wypychane" są na zewnątrz organizacji. Eksternalizacja powoduje zrezygnowanie przez przedsiębiorstwo z części wartości dodanej na rzecz zwiększenia marży, elastyczności, skupienia uwagi i nakładów inwestycyjnych na procesach zapewniających przewagę konkurencyjną.

1.2. Zjawisko synergii w kooperacji

     Wiele firm tworzy taką jakość współpracy, która umożliwia uzyskanie większych efektów synergii. Dawno znane w teorii i praktyce zjawisko synergii oznacza "stan w którym całość jest większa od sumy jej części" [5]. Efekt synergetyczny jako wynik współpracy wielu czynników charakteryzuje:
  • powstanie w strukturze zorganizowanej np. w przedsiębiorstwie, w zespołach pracowniczych,
  • powstaje w przedsięwzięciach racjonalnych i złożonych strukturach i w nich zachodzących procesach,
  • stanowi miernik wpływu i wzajemnych uwarunkowań elementów złożonych działań,
  • jest kwantyfikowany i oceniany przy pomocy fizycznych, ekonomicznych lub umownych kryteriów ocen,
  • powstanie w strukturze zorganizowanej np. w przedsiębiorstwie, w zespołach pracowniczych,
  • stanowi efekt łączny i może być rozdzielony na efekty składników organizacyjnych.

U podstaw synergii jest kreatywna rola człowieka przejawiająca się w poszukiwaniu optymalnej kombinacji czynników procesów organizacyjnych. Głównym terenem powstania efektu synergetycznego jest, więc struktura organizacyjna i jej reguły współdziałania przy podziale pracy w organizacji.

1.3. Zmiany w strukturach kooperacji produkcyjnej

     Przedsiębiorstwa na globalnym rynku funkcjonują w bardzo zróżnicowanej i rozproszonej strukturze organizacyjnej, ich produkcja jest wynikiem ścisłej współpracy z wieloma kooperantami.

Rys. 1. Zmiany w strukturach kooperacyjnych procesu produkcji - spłaszczenie hierarchii powiązań przedsiębiorstw.


Rys. 2. Sieci w strukturach kooperacyjnych procesu produkcji.


Zachodzące zmiany wymuszają nowy model organizacji powiązań przedsiębiorstw kooperujących, szczególnie działających na rynku globalnym. Zmiany w strukturach całych grup kooperujących przedsiębiorstw wynikają z tendencji, pochodzących ze zmian w samych przedsiębiorstwach - przedstawia to rys.1 i rys.2. Podstawowe cechy zmian charakterystyki modelu powiązań przedsiębiorstw kooperujących są następujące:
  • spłaszczenie struktur kooperacji, zmienia się hierarchia powiązań i ilość stopni kooperacji
  • model organizacji-sieci - coraz to nowe, szybciej i częściej zawierane alianse i związki strategiczne w poprzek granic państwowych, przemysłów, rynków, sfer działania. Dążąc do opanowania rynków lub uzyskania dostępu do zasobów (w tym zaopatrzenia, podwykonawstwa itp.) firmy globalne stale poszukują nowych sojuszy;
  • zmniejszenie jednostek organizacyjnych tworzących sieci, a ogniskujących w sobie jedynie podstawowe umiejętności (core competencies) dające w danej konfiguracji przewagę konkurencyjną;
  • otwartość organizacji - otwarte na nowe pomysły produktów i kierunków działania, otwarte na informację z zewnątrz, aktywnie przeszukujące otoczenie w poszukiwaniu "słabych sygnałów" zwiastujących nieznane zagrożenia i szanse, otwarte na informacje powstające wewnątrz organizacji.
Rys. 3. Organizacje modularne w strukturach kooperacyjnych procesu produkcji.


Rys. 4. Przedsiębiorstwo wirtualne w różnych przykładowych odmianach strukturalnych (oprac. własne).


Uwarunkowania przedsiębiorstw kooperujących powodują, że ich struktury budowane są poziomo wokół procesów, których "posiadaczami" są zespoły o zmiennym składzie i dość amorficznej strukturze - powstają organizacje określane jako modularne - rys.3. Wewnątrz przedsiębiorstw stwarza to [1]:
  • wymóg wielozadaniowości i zasadniczo zmienia kontrakt między pracodawcą a pracownikiem;
  • nie można zagwarantować zatrudnienia na określonej pozycji w dłuższym czasie;
  • pracownicy stają się "nomadami wędrującymi po sieciach powiązanych ze sobą organizacji" [1], zwiększając w trakcie swoje umiejętności i oferując swoje wyższe kwalifikacje coraz to nowym zespołom;
  • coraz trudniej o zwolnienie z przymusu przedsiębiorczości w odniesieniu do własnej osoby;
  • miejsce wspinania się po hierarchicznej drabinie zastępuje wielość krótkich, "poziomych" karier.

Powstaje model funkcjonowania komputerowo zintegrowanego przedsiębiorstwa kooperacyjnego strukturalnie zbliżonego do najnowszej formy organizacyjnej, mającej na celu tworzenie rozproszonych funkcjonalnie przedsiębiorstw, nazywanych też przedsiębiorstwami wirtualnymi [4] - rys.4. W artykule przyjęto, że jest to organizacja tworzona na zasadzie dobrowolności, a jej uczestnicy wchodzą ze sobą w różnego typu związki dla realizacji wspólnego celu [2,3]. Uczestnictwo w organizacji nie wymaga zawarcia formalnych umów cywilno-prawnych. Czas trwania związku ustalany jest przez każdego z uczestników.


2. Model projektowania procesu kooperacji produkcji
2.1. Ogólny model projektowania procesu kooperacji produkcji

     Zakładając, że najbardziej przyszłościową formą kooperacji przedsiębiorstw jest przedsiębiorstwo wirtualne to podstawowym problemem staje się określenie składu i liczby kooperujących ze sobą jednostek rozproszonych geograficznie. Proces doboru partnerów kooperacji jest ściśle związany z danym zleceniem równocześnie determinującym kryteria procesu doboru i analizy. Umiejętnie przeprowadzony proces doboru pozwoli połączyć kooperantów o takich możliwościach zasobowych, materiałowych, dysponujących technologiami, poziomem wykwalifikowania kadry w stosunku do zlecenia-projektu, co zapewni uzyskanie efektu synergetycznego i pozycji projektu na rynku. Proces projektowania kooperacji w prezentowanym ujęciu proponuje się ująć w czterech fazach jak to przedstawiono na rys. 5.

Rys. 5. Fazy etapu projektowania kooperacji procesu produkcji (oprac. własne).


Rozważany problem projektowania kooperacji wymaga rozszerzenia projektowania produkcji i jej przepływu o zagadnienie wyznaczania i optymalizacji struktur organizacyjnych przepływów pracy dla zbiorów przedsiębiorstw. Określenie optymalnego procesu produkcji w kooperacji wymaga wyznaczenia wielokryterialnej oceny wariantu procesu kooperacji - marszruty procesu produkcji w podzbiorze przedsiębiorstw. Rozwiązanie zadania należy do problemów NP- trudnych, wymagających rosnąco wykładniczo nakładów obliczeń w funkcji rozmiaru problemu. Uogólniając problem sprowadza się do odpowiedzi na pytania:
  • czy istnieją przedsiębiorstwa mogące kooperować w realizacji danego projektu ?
  • które z tych przedsiębiorstw tworzą sieci posiadające wolne zasoby dla realizacji zlecenia ?
  • które z tych sieci kooperantów tworzą optymalny proces produkcyjny ?
  • jak organizować i sterować kooperacyjnym przebiegiem produkcji w sieci ?

Rozwiązanie problemu określi taki podzbiór przedsiębiorstw - odpowiadające mu PW, którego zdolności gwarantują dotrzymanie terminowo-cenowo-jakościowych warunków umowy z klientem.

2.2. Wymiana informacji procesu kooperacji produkcji

Przekazywane informacje przez potencjalnego dostawce na etapie inicjowania kooperacji do producenta wybierającego najlepszego dostawcę to dane uszczegóławiające wcześniejsza ogólną charakterystykę (rys.6) - odpowiadające na kryteria oceny dostawcy - są to dane o:
  1. jakości - dokładności, certyfikaty systemów jakości,
  2. konkurencyjności - cena,
  3. innowacyjności - stosowane technologie i możliwości,
  4. serwis - czas dostawy, współpraca przez dłuższy okres czasu,
  5. elastyczności - możliwości zmiany wielkości dostaw, zdolności produkcyjne.
Rys. 6. Wymiana danych i ich analiza przy inicjowaniu kooperacji (oprac. własne).


Fazy I, II i III kooperacji najczęściej zachodzą w dwóch sytuacjach - w których przedsiębiorstwo poszukuje kooperanta w produkcji dla:
  • nowych części już produkowanych wyrobów,
  • nowych części dla nowych wyrobów.
Faza IV rozwijana jest przez producentów, czego przykładem jest pojawiające się na rynku oprogramowanie do modelowania i symulacji procesów biznesowych a także zagadnienie zarządzania procesami kooperacyjnymi małych zakładów z firmami działającymi na rynku globalnym.

2.3. Przebieg projektowania produkcji w kooperacji

     Przebieg procesu produkcji w kooperacji z pokazaniem wybranych głównych punktów o charakterze kooperacyjnym przedstawia rys.7.
     Analiza przebiegu i przyczyn strat czasu prowadzi do stwierdzenia, że w zasadniczej mierze wynikają z braków informacji w systemie organizacji produkcji, informacji pozwalającej na wcześniejsze podjęcie decyzji produkcyjnych.

Rys.7. Realizacja produkcji kooperacyjnej w czasie (oprac. własne).


     Braki informacji wynikające z bezwładności systemu produkcji w kooperacji stwarzają opóźnienia w przepływie informacji w całym łańcuchu produkcyjnym, co pozwala stwierdzić, że powstają w wyniku przyjętej organizacji produkcji już od fazy projektowania procesu. Proces projektowania produkcji w warunkach kooperacji składa się z etapów:
  • analizy rynku,
  • projektowania konstrukcyjnego - postaci wyrobu,
  • projektowania procesów wytwarzania,
  • projektowania organizacyjnego wytwarzania.
Projektowanie kooperacji przebiega na etapach projektowania procesów wytwarzania i projektowania organizacyjnego składa się z faz:
  • Poszukiwanie kooperantów
  • Określenie możliwych sieci kooperantów
  • Wybór optymalnych przebiegów kooperacji
  • Organizacja przebiegu kooperacji
Skrócenie procesu projektowania produkcji dzięki zastosowaniu systemu wspomagania kooperacji przy równoległemu opracowywaniu procesu kooperacji - Simultaneous Engineering (SE) przedstawiono na rys.8.

Rys.8. Zastosowanie systemu wspomagania kooperacji dla skrócenia czasu projektowania produkcji na tle fragmentu procesu (oprac. własne).


Jak pokazano na rys. 7 i 8, brak wcześniejszej informacji, reakcja na napływającą informację, jej dotarcie, opracowanie właściwej odpowiedzi zabiera odcinki czasu, które w sumie dają opóźnienie informacyjne w kooperacyjnym procesie produkcyjnym. Proponowane rozwiązania tego problemu wysuwają tezę o konieczności wprowadzenia takich zmian w organizacji, które zmniejszą bezwładność systemu. Przyśpieszenie obiegu informacji w kooperującym układzie klient - producent -dostawca można uzyskać przez zastosowanie bazo-danowego systemu komputerowego wspomagającego fazę wyszukiwania i wyboru kooperanta. Propozycją systemu przyśpieszającą obieg informacji jest wprowadzenie do układu dodatkowej informacji realizowanej w czasie rzeczywistym umożliwiającej dokonanie oceny odpowiedzi systemu i wyboru kooperanta.


3. Projekt systemu wspomagania dla fazy poszukiwania kooperantów
     Odpowiedź na pytanie: kto może kooperować w realizacji zlecenia produkcyjnego? - wymaga wiedzy o przedsiębiorstwach funkcjonujących na rynku. Określenie zbioru możliwych kooperantów prowadzi do stwierdzenia potrzeby stworzenia bazy danych o przedsiębiorstwach, z której zostaną wyselekcjonowani potencjalni kooperanci. Problem wymaga zbudowania modelu dostawca-producent opisującego standard wymagań dla przedsiębiorstwa wirtualnego. Proponowane rozwiązanie to budowa bazy przedsiębiorstw opisanych podstawowymi informacjami potrzebnymi w tej fazie projektowania PW, w połączeniu z systemem przeszukiwania bazy przy pomocy klasyfikatora w oparciu o kryteria określone dla projektowanej produkcji - rys. 9.

Rys. 9. Poszukiwanie potencjalnych kooperantów w produkcji (oprac. własne).


3.1. Postać danych dla systemu wspomagania kooperacji

     Rozwój kooperacji wymaga przepływu danych wg opracowanego standardu wymiany danych modelu produktu dla kooperacji w momencie jej powstawania. Standaryzacja winna uwzględniać potrzebę określenia postaci informacji we wstępnych fazach kooperacji bezpieczną dla know-how przedsiębiorstwa - rys.10 - fazy I - II - III.

Rys.10. System wspomagania kooperacji dla fazy inicjowania nawiązania kooperacji - przepływ i standard danych (oprac. własne).


     Cechami opisującymi potencjalnego kooperanta są informacje o przedsiębiorstwie ograniczone zakresem przez bezpieczeństwo know-how firmy. Podstawowymi cechami potrzebnymi w tej fazie są informacje ogólno dostępne o firmie:
  • informacje identyfikujące firmę,
  • produkty firmy,
  • stosowane technologie,
  • poziom technologiczno-innowacyjny,
  • jakość szeroko opisana - certyfikaty jakości,
  • zdolność produkcyjna - wielkość zasobów.
Przyjęte założenia dotyczące wymagań projektowanej produkcji - specyfikują wymagania klienta i charakteryzują minimalne możliwości potencjalnego kooperującego systemu wytwórczego. Proponowany system po wprowadzeniu wymagań stawianych przez projektowaną produkcję umożliwia znalezienie firm mogących uczestniczyć w produkcji.
Przykładowo w projektowanym procesie produkcyjnym można wyróżnić trzy zbiory zmiennych Xp:
  • cechy produktu - konstrukcyjne (?) - zbiór zmiennych jednoznacznie opisujących konstrukcje:
  • cechy geometryczne - wymiary i ich wartości, parametry kształtu i położenia, parametry geometrii powierzchni (w ramach powyższego pojęcia wyróżniamy pojęcie postaci konstrukcyjnej - zapis kształtu bez określenia wymiarów),
  • cechy materiałowe - rodzaje i gatunki materiałów,
  • nastawy początkowe, parametry luzów montażowych, naprężeń wstępnych,
  • właściwości procesu (?) - minimalny zbiór zmiennych określający cechy projektowanego procesu produkcyjnego względem otoczenia, np. organizacja procesu, właściwości związane z procesem wytwarzania (koszty wytwarzania, pracochłonność), właściwości organizacji obsługi serwisowej i eksploatacyjne (czas docierania, niezawodność pracy, czas i częstotliwość prac obsługi).
  • zmienne technologiczne (?) - minimalny zbiór zmiennych charakteryzujących procesy i zjawiska zachodzące w procesach technologicznych
Co oznaczono odpowiednio: Informacje przekazywane przez przedsiębiorstwo do dostawcy w fazie inicjowania kooperacji stanowią dane o produkcie (1) np. są to zmienne ?k oraz ?w . Dane te zapisane są w dokumentacji procesu produkcyjnego - plikach CAD, CAM, CAPP.


4. Otoczenie informatyczne procesu kooperacji
     Organizacja przebiegu kooperacji jest silnie związana z wykorzystywaną technologią informatyczną. Rozwijanym obecnie kompleksowym systemem informatycznym przedsiębiorstw są systemy klasy ERP (Enterprise Resource Planning) określane jako zbiory silnie zintegrowanych pakietów oprogramowań oferujących spójny przepływ informacji w przedsiębiorstwie. W obszarze produkcji pracują integrowane z nimi systemy jak CAD, PDM, CAM, DNC i inne operujące w sieci Internet i innych rozległych sieciach teleinformatycznych WAN. Powszechność dostępu do sieci spowodowała rozwój systemów handlu z klientem masowym B2C (Business to Customer) i wspomagających procesy między przedsiębiorstwami B2B (Business to Business). Do kolejnych - dzisiaj rozwijanych zalicza się systemy zarządzania łańcuchem dostaw SCM (Supply Chain Management), zarządzania relacją z klientami CRM (Customer Relationship Management). Systemy te integrują działania pomiędzy partnerami biznesowymi na poziomie strategicznym, taktycznym i operacyjnym funkcjonują w zintegrowanych łańcuchach w ramach jednej firmy, ze względu na brak przystosowania do zmian w łańcuchach złożonych z niezależnych partnerów.


5. Integracja z Systemem Wspomagania Projektowania Wytwarzania
     Koncepcje integracji Systemu Wspomagania Kooperacji ze Systemem Wspomagania Projektowania Wytwarzania na przykładzie systemu SYSKLASS przedstawia rys. 11.

Rys. 11. Integracja poprzez klasyfikator ze Systemem Wspomagania Projektowania Wytwarzania SYSKLASS


Koncepcja ta opiera się na zastosowaniu dwustopniowego klasyfikatora. Pierwszy stopień klasyfikacji - część I klasyfikatora proponuje się oprzeć na klasyfikacji wg Europejskie Klasyfikacji Działań - rys. 12.

Rys.12. Klasyfikator część I - klasyfikacja wg Europejskie Klasyfikacji Działań


Drugi stopień klasyfikacji - część II klasyfikatora - proponuje się przeprowadzić poprzez klasyfikacje wg koncepcji obróbki grupowej - rys. 13.

Rys. 13. Klasyfikator - część II - klasyfikacja wg koncepcji obróbki grupowej


Opracowanie klasyfikatorów grupujących elementy według podobieństwa z punktu widzenia różnych kryteriów, stwarza między innymi podstawę do stworzenia struktur bazodanowych.


6. Podsumowanie
     Dalszy rozwój produktywności firm wymaga ułatwienia inicjowania, tworzenia i pogłębiania powiązań kooperacyjnych różnych przedsiębiorstw - uczestników procesu produkcji - poprzez rozwój metod i postaci wymiany danych w kooperacji.
     Umiejętnie przeprowadzony przez trzy fazy proces projektowania kooperacji pozwoli połączyć kooperantów o takich możliwościach zasobowych, materiałowych, dysponujących technologiami, poziomem wykwalifikowania kadry w stosunku do zlecenia-projektu, co zapewni uzyskanie efektu synergetycznego. W przypadku, gdy znane są wartości zmiennych przypisanych poszczególnym zadaniom możliwe jest przeprowadzenie postępowania mającego na celu analizę i ocenę rozwiązań przebiegu prac procesu kooperacji. Wprowadzenie w kooperacyjnym układzie klient - dostawca wzajemnego przekazywanie danych na temat uaktualnionych możliwości produkcji kooperacyjnej, możliwie najszybciej - w czasie rzeczywistym - zmniejszą bezwładność systemu przez przyśpieszenie obiegu informacji w procesie produkcyjnym w warunkach kooperacji.
     Aktywna kooperacja sieciowa będzie nowoczesną i niezwykle efektywną formą kompleksowego wspomagania współpracy produkcyjnej pomiędzy użytkownikami systemu. Korzystanie z narzędzi oferowanych w ramach usługi wymaga standardu zapisu danych o produkcie i jego procesie produkcyjnym oraz sklasyfikowania produktów i usług. Klasyfikacji poddane mogą być wszystkie podmioty - przedsiębiorstwa wprowadzone do systemu. Pozwoli to na wyszukanie potencjalnych klientów na produkty i usługi użytkownika oraz automatyczne kojarzenie obu podmiotów. Przedstawiona technologia może być ofertą dla istniejących producentów, przedsiębiorstw wirtualnych, a także wielu w przyszłości nowopowstałych firm, które oferują produkty dla e-biznesu oraz udostępniają je jako outsourcing usług.
     Opracowanie złożonych systemów komputerowego wspomagania kooperacji stwarza wiele zalet zarówno z punktu widzenia firmy korzystającej z takiego systemu jak również jej partnerów handlowych i klientów, ponadto mając możliwość realizowania wielu towarzyszących zadań. Są to między innymi:
  • łatwość wyszukiwania kooperanta - dostawcy usługi lub produktu
  • niskie koszty - koszty i opłaty abonenckie najczęściej stanowią mniej niż 10 % kosztów, które firma poniosłaby dla zrealizowania podobnych działań przez jej pracowników,
  • możliwość tworzenia zamówienia w dowolnym czasie,
  • współpraca z systemami projektowania wytwarzania oraz systemami ERP - rejestracje zamówień on-line w systemach ERP,
  • możliwość zarządzania gospodarką materiałową - możliwość realizowania zamówienia na podstawie aktualnego stanu magazynowego,
  • stała kontrola - możliwość śledzenia przebiegu lub stanu zamówionego asortymentu między kontrahentami,
  • bieżąca archiwizacja wszystkich operacji - wszystkie informacje o zamówieniach zrealizowanych i bieżących są rejestrowane i udostępniane zaangażowanym firmom.
Literatura

  1. Chlebus E.: Techniki komputerowe Cax w inżynierii produkcji, WNT, Warszawa 2000.
  2. Knosala R.: Zastosowanie metod sztucznej inteligencji w inżynierii produkcji, WNT, Warszawa 2002.
  3. Kosturiak,J. Gregor M. Micieta B. Matuszek,J.: Projektovanie výrobných systémov pre 21 storočie. EDIS, Žilina, 2000, 398s. (ISBN 80-7100-553-3)
  4. Matuszek J.: "Zarządzanie przedsiębiorstwem XXI wieku" Przegląd Mechaniczny, Zeszyt 2/2002.
  5. Matuszek J., Moczała A., Kosturiak J.: Optimization of production process design in small- and medium bath production, Journal of Materials Processing Technology 76, Elsevier, Lausanne 1998.
  6. Moczała A.: Systemy wspomagania kooperacji produkcji. VIII Międzynarodowa Konferencja Naukowa "Inżynieria Produkcji 2003", Zeszyty Naukowe Akademii Techniczno-Humanistycznej, Bielsko-Biała 2003.
  7. Moczała A: Uwarunkowania projektowania procesów produkcyjnych w warunkach kooperacji. Zarządzanie Przedsiębiorstwem, Nr 2 (2004), s. 46-54
  8. Sołoniec J.: Zjawisko synergii w organizacji wirtualnej, Inżynieria Maszyn, R.7, z.4, 2002.



Logowanie
e-mail
hasło
Jeśli jesteś zarejestrowany możesz edytować swoje dane - po zalogowaniu - powyżej
Jeśli jesteś pierwszy raz - możesz wprowadzić firmę do bazy - zarejestruj - poniżej.
Zarejestruj się
Zarejestruj się w bazie firm. Wystarczy wypełnić formularz rejestracyjny.
Baza innowacyjna
Tu możesz wyszukać prace które zostały zgłoszone w serwisie...

© 2005 ATH